Văn hoá Buryat bên hồ Baikal: shaman, datsan, buuzy và Tết Tháng Trắng

Cửa lều quay về hướng nam. Bạn cúi đầu bước qua ngưỡng, cẩn thận không giẫm lên nó, và người chủ lều mời bạn đi vòng bên trái, theo chiều mặt trời. Trên bàn thấp, những bát sữa, kem chua, phô mai trắng xếp cạnh đĩa bánh buuzy còn bốc khói. Người đàn ông lớn tuổi nhất trong lều nâng chén trà sữa, nhúng ngón tay rồi búng vài giọt lên trên và sang hai bên, mời các vị thần của vùng đất này uống trước. Chỉ sau đó, bữa tiệc mới bắt đầu.

Văn hoá Buryat là lớp sâu nhất của vùng hồ Baikal mà nhiều du khách đi qua mà không để ý: những cột gỗ quấn khăn xanh trên mũi đá, bánh buuzy trong quán ven đường, điệu múa vòng tròn trong ngày hội. Bài này giúp bạn hiểu người Buryat là ai, họ thờ gì, ăn gì, múa hát ra sao, và quan trọng nhất là nên cư xử thế nào khi bước vào không gian thiêng của họ. Với người Buryat, nhiều điều trong bài là tín ngưỡng đang sống, không phải màn trình diễn cho khách xem.

Mục lục

1. Người Buryat là ai
2. Shaman và những nơi thiêng quanh hồ Baikal
3. Phật giáo và datsan Ivolginsky
4. Nhà yurt và những quy tắc không lời
5. Ẩm thực Buryat: buuzy, salamat và đồ trắng
6. Đàn đầu ngựa và điệu múa vòng tròn yokhor
7. Lễ hội: Sagaalgan và Surkharban
8. Xem văn hoá Buryat ở đâu gần Irkutsk
9. Gợi ý lịch trình
10. Thời điểm đẹp nhất để tìm hiểu văn hoá Buryat
11. Lưu ý dành cho du khách Việt
12. Câu hỏi thường gặp
13. Hiểu người bên hồ, Baikal sẽ khác

Người Buryat là ai

Người Buryat (буряты, buryaty) là một dân tộc gốc Mông Cổ, sống quanh hồ Baikal từ nhiều thế kỷ trước khi người Nga đến Siberia. Phần đông sống ở Cộng hoà Buryatia phía đông hồ, thủ phủ là Ulan-Ude. Ở bờ tây, tỉnh Irkutsk có 74.746 người Buryat theo Tổng điều tra dân số năm 2020, là dân tộc bản địa đông nhất vùng Priangarye.

Người Buryat bờ tây, còn gọi là Buryat Pri-Baikal hay Buryat Irkutsk, có phương ngữ và nghi lễ riêng, gắn với các nhóm dòng tộc cổ như Bulagat và Ekhirit. Nhiều gia đình vẫn thuộc lòng dòng họ, quê gốc và tổ tiên mấy đời, giống như cách người Việt giữ gia phả. Phần lớn họ sống trong Khu Buryat Ust-Orda (Усть-Ордынский Бурятский округ) và trên huyện Olkhon, nơi có hòn đảo lớn nhất của hồ Baikal.

Một điểm thú vị: ở bờ tây Baikal, truyền thống shaman giữ vai trò chính, còn Phật giáo đến muộn hơn và ảnh hưởng yếu hơn. Ngược lại, ở bờ đông thuộc Buryatia, mạng lưới chùa Phật giáo, gọi là datsan (дацан), dày đặc. Cùng một dân tộc, hai bờ hồ, hai sắc thái tín ngưỡng sống cạnh nhau.

Shaman và những nơi thiêng quanh hồ Baikal

Trong tín ngưỡng truyền thống của người Buryat, thế giới có Trời Xanh Vĩnh cửu và vô số thần linh là "chủ" của núi, sông, mũi đá, đèo, suối. Shaman (người Buryat gọi là бөө, böö) là người làm cầu nối giữa con người với các thần linh và tổ tiên. Các nghi lễ diễn ra phần lớn trong phạm vi gia đình và dòng tộc, ở những nơi được tôn kính, chứ không phải ở sân khấu. Khi đến vùng Baikal, bạn sẽ thấy dấu vết của tín ngưỡng này khắp nơi, nếu biết nhìn.

Dễ nhận ra nhất là sergé (сэргэ), những cột gỗ chạm trổ dựng trước nhà và ở nơi thiêng. Ngày xưa, sergé là cột buộc ngựa, cho biết gia đình có ngựa, có của; sau này nó trở thành biểu tượng của cây đời nối ba cõi, của sự đoàn kết và lòng hiếu khách. Trên cột, người ta buộc khadak (хадаг), dải khăn lụa hẹp dâng tặng để bày tỏ lòng tôn kính; người Buryat đặc biệt quý khăn màu xanh lam, màu của bầu trời. Ở đèo núi và bên suối còn có obo (обоо), những ụ đá hoặc cây buộc vải, nơi người đi đường dừng lại cầu chuyến đi bình an.

Nổi tiếng nhất là mũi đá Shamanka trên đảo Olkhon, gần làng Khuzhir, vừa là nơi thiêng đang được tôn kính, vừa nằm trong Vườn quốc gia Pribaikalsky. Tại đây có quy định rõ: không vượt qua hàng rào, không để lại đồ vật, không tự ý làm "nghi lễ". Bạn có thể xem thêm cảnh Shamanka mùa đông trong bài Baikal mùa băng.

Nghi thức quen thuộc nhất là "búng" đồ uống (брызгать, bryzgat): trước chuyến đi xa hay khi đến nơi thiêng, người ta nhúng ngón tay vào sữa hoặc trà sữa rồi búng vài giọt lên trời và sang hai bên, dâng cho thần linh nơi ấy. Đồ trắng từ sữa được coi là lễ vật trong sạch nhất. Nếu được người địa phương mời, bạn có thể làm cùng; nếu không, chỉ cần đứng yên lặng quan sát là đủ lễ.

Phật giáo và datsan Ivolginsky

Phật giáo Tây Tạng, dòng Gelug, truyền đến người Buryat từ thế kỷ 17–18 và bén rễ mạnh nhất ở bờ đông hồ. Trung tâm hiện nay là Datsan Ivolginsky (Иволгинский дацан), cách Ulan-Ude khoảng 36 km, trụ sở của Tăng đoàn Phật giáo Truyền thống Nga. Khuôn viên mở cửa tự do quanh năm, có nhiều điện thờ mái cong theo phong cách Tây Tạng – Trung Hoa, hàng kinh luân và tháp bảo tháp trắng.

Datsan nổi tiếng thế giới nhờ thân xác của Hambo Lama Dashi-Dorzho Itigelov (Даши-Доржо Итигэлов), người nhập thiền rồi viên tịch năm 1927. Năm 2002, khi quan tài được mở ra, thân thể vẫn trong tư thế hoa sen và không có dấu hiệu phân huỷ, hiện tượng đến nay chưa có lời giải thích khoa học thống nhất. Thân xác chỉ được mở cho tín đồ chiêm bái vài lần trong năm, vào các ngày lễ Phật giáo lớn.

Khi vào datsan, hãy đi vòng khuôn viên theo chiều kim đồng hồ, như người hành hương làm nghi thức gooroo (гороо), quay kinh luân cũng theo chiều ấy. Khách Việt quen đi chùa sẽ thấy nhiều điều gần gũi: hương khói, tiếng tụng kinh, các vị lạt ma xem ngày hay bốc thuốc. Datsan nằm ở Buryatia, cách Irkutsk khoảng một ngày đường, nên thường được ghép vào hành trình riêng qua Ulan-Ude.

Nhà yurt và những quy tắc không lời

Nhà ở truyền thống của người Buryat là lều nỉ yurt (юрта); người Buryat bờ tây còn dựng yurt gỗ hình đa giác. Cửa luôn quay về hướng nam. Đối diện cửa, phía bắc, là khoimor (хоймор), góc trang trọng nhất, nơi tiếp khách quý và đặt bàn thờ gia đình. Nửa phía tây là của đàn ông, nửa phía đông là của phụ nữ, và mọi người trong lều đều di chuyển theo chiều mặt trời.

Ngày nay, người Buryat phần lớn sống trong nhà gỗ và căn hộ như mọi người dân Siberia, và bạn sẽ gặp yurt chủ yếu ở các khu bảo tàng dân tộc học hay khu đón khách. Nhưng các quy tắc của yurt vẫn sống trong cách ứng xử: không giẫm lên ngưỡng cửa, mời người lớn tuổi uống trà trước, nhận chén bằng cả hai tay.

Ẩm thực Buryat: buuzy, salamat và đồ trắng

Món ai cũng biết là buuzy (буузы), bánh hấp nhân thịt có nước dùng bên trong, đỉnh bánh chừa một lỗ nhỏ như lỗ khói trên mái yurt. Bạn có thể đọc thêm cách ăn buuzy đúng kiểu trong bài Irkutsk. Bên cạnh buuzy là những món của dân du mục: canh thịt shulen (шулэн), bánh rán nhân thịt khushuur (хушуур), thịt cừu luộc.

Thứ quý nhất trên bàn tiệc Buryat là "đồ trắng" (сагаан эдеэн, sagaan edeen): sữa, kem chua, phô mai tươi, phô mai nhà làm và salamat (саламат), món cháo kem chua nấu với bột mì. Màu trắng tượng trưng cho lòng trong sạch, sức khoẻ và thịnh vượng, nên đồ trắng luôn có mặt trong ngày Tết. Thức uống hằng ngày là trà xanh nấu với sữa, có khi thêm muối và bơ, vị lạ với người Việt nhưng rất ấm bụng giữa mùa đông.

Món quà thảo mộc nổi tiếng là trà sagan-dali (саган-дайля, "cánh trắng"), lá cây đỗ quyên Adams (рододендрон Адамса) mọc trên núi cao, được dùng làm trà bồi bổ. Cần biết rằng loài cây này có tên trong Sách Đỏ của tỉnh Irkutsk, Cộng hoà Buryatia và vùng Zabaykalsky; tự hái ngoài tự nhiên có thể bị phạt. Hãy mua trà đóng gói có nhãn rõ ràng ở cửa hàng.

Đàn đầu ngựa và điệu múa vòng tròn yokhor

Nhạc cụ biểu tượng của người Buryat và người Mông Cổ là đàn morin khuur (морин хуур), đàn kéo hai dây có đầu cần chạm hình đầu ngựa. Tiếng đàn trầm, rung như tiếng gió trên thảo nguyên và nhịp vó ngựa. Đi kèm thường là lối hát cổ họng và những bài ca về sử thi, về quê hương và loài ngựa.

Còn yokhor (ёхор) là điệu múa vòng tròn: mọi người nắm tay, vừa hát vừa bước theo chiều mặt trời, chậm rãi rồi nhanh dần. Vòng tròn tượng trưng cho sự gắn kết của dòng tộc và vòng quay của mặt trời. Ngày xưa yokhor được múa trong lễ tế thần và đám cưới; ngày nay nó có mặt ở mọi ngày hội, và khách thường được kéo vào vòng. Đừng ngại, chỉ cần nắm tay người bên cạnh và bước theo.

Lễ hội: Sagaalgan và Surkharban

Sagaalgan (Сагаалган, "Tháng Trắng") là Tết theo lịch âm của người Buryat, bắt đầu vào ngày trăng non cuối đông, thường từ cuối tháng 1 đến đầu tháng 3; năm 2026, ngày đầu Sagaalgan là 18 tháng 2. Trước Tết, người ta dọn nhà, trả nợ, làm lành với nhau, giống hệt những ngày giáp Tết ở Việt Nam. Sáng mùng một, người Buryat dậy sớm đi datsan, rồi đi thăm họ hàng, đặc biệt là người lớn tuổi. Cách chào trang trọng gọi là zolgokho (золгохо): người nhỏ chìa hai tay ngửa lên, đỡ dưới khuỷu tay người lớn, như một cử chỉ nâng đỡ, kính trọng người lớn tuổi.

Mùa hè là Surkharban (Сурхарбан), ngày hội của "ba trò chơi của đàn ông": bắn cung, vật Buryat và đua ngựa. Trong môn vật, ai chạm đất bằng bất kỳ phần nào ngoài bàn chân là thua, còn người thắng múa điệu đại bàng dang rộng hai tay. Ở tỉnh Irkutsk, Surkharban thường diễn ra từ tháng 6 đến đầu tháng 7; năm 2026 tổ chức ngày 25–27 tháng 6 ở thị trấn Ust-Ordynsky. Ngày hội nào cũng kết thúc bằng một vòng yokhor thật dài.

Xem văn hoá Buryat ở đâu gần Irkutsk

Nếu xuất phát từ Irkutsk, có ba lựa chọn dễ đi. Bảo tàng Kiến trúc – Dân tộc học Taltsy, trên đường đi Listvyanka, có khu trưng bày riêng về người Buryat với yurt gỗ và sergé (xem bài Taltsy). Bảo tàng Quốc gia Khu Buryat Ust-Orda ở thị trấn Ust-Ordynsky giữ bộ sưu tập chính về văn hoá Buryat bờ tây. Đảo Olkhon có Shamanka, làng Khuzhir và các khu lều yurt đón khách.

Muốn thấy datsan và đời sống Phật giáo, bạn cần đi tiếp sang Ulan-Ude ở bờ đông, bằng tàu hoặc ô tô vòng quanh mũi nam của hồ. Hành trình này hợp với chuyến dài ngày, ghép với tuyến đường sắt xuyên Siberia.

Gợi ý lịch trình

Thời điểm đẹp nhất để tìm hiểu văn hoá Buryat

Hai dịp đáng chọn nhất là Sagaalgan cuối đông và Surkharban đầu hè. Sagaalgan thường trùng với mùa băng đẹp của hồ Baikal, nên một chuyến tháng 2 có thể vừa ngắm băng trong, vừa xem ngày Tết của người Buryat. Surkharban tháng 6 thì hợp với khách thích không khí lễ hội ngoài trời, cỏ xanh và ngày dài. Ngày cụ thể đổi theo năm, nên kiểm tra lịch chính thức trước khi đặt vé.

Ngoài hai dịp lễ, mùa hè từ tháng 6 đến tháng 8 là lúc các khu lều yurt và chương trình văn hoá trên Olkhon hoạt động nhiều nhất. Mùa đông vẫn có các buổi gặp gỡ trong lều sưởi ấm, ít khách và gần gũi hơn.

Lưu ý dành cho du khách Việt

• Ở datsan và nơi thiêng, đi theo chiều kim đồng hồ; mặc kín đáo, giữ yên lặng khi có lễ.
• Không lấy đá, đồng xu hay đồ cúng ở obo; không buộc đồ vật tuỳ tiện lên cây thiêng để làm kỷ niệm.
• Không chạm vào hoặc trèo lên cột sergé; không vượt hàng rào ở mũi Shamanka.
• Không chụp cận cảnh người đang cầu nguyện hay làm lễ nếu chưa được cho phép.
• Không tự ý đến dự lễ tế dòng tộc (тайлаган, tailagan) khi chưa được mời; đó là lễ cầu nguyện của cộng đồng, không phải chương trình biểu diễn.
• Trong yurt, không giẫm lên ngưỡng cửa, đi theo chiều mặt trời, nhận chén trà bằng cả hai tay.
• Không tự hái cây sagan-dali ngoài tự nhiên; loài này có trong Sách Đỏ.

Câu hỏi thường gặp

Hiểu người bên hồ, Baikal sẽ khác

Nhiều người đến Baikal chỉ để ngắm băng, ngắm nước. Nhưng hồ chỉ thật sự sống động khi bạn hiểu vì sao có những dải khăn xanh bay trên mũi đá, vì sao người ta búng sữa lên trời trước khi lên đường, vì sao điệu múa luôn đi theo chiều mặt trời. Người Buryat đã sống bên hồ hàng trăm năm, và họ coi nó là một sinh thể thiêng liêng. Đến với họ bằng sự tôn trọng, bạn sẽ được đón như một người khách quý.

Nếu bạn muốn một hành trình Baikal có thời gian cho văn hoá Buryat, trùng dịp Sagaalgan hay Surkharban, ATN Travel có thể cùng bạn chọn mùa, chọn nơi và người dẫn đường phù hợp.